Spermaceti, was een was die werd gewonnen uit het frontale orgaan van de potvis, diende als lipidebasis in cosmetische formuleringen tot de tweede helft van de 20e eeuw. De kristallijne structuur bood een romige textuur en thermische stabiliteit die formulators moeilijk konden reproduceren met andere vetten.
Sinds het moratorium van de Internationale Walviscommissie in 1986 is deze grondstof verdwenen uit de industriële toeleveringsketens in de meeste landen. De vraag verdient echter meer precisie: is walvisvet werkelijk uit alle cosmetische producten wereldwijd geëlimineerd?
Walvisafgeleide squalene en ambergris: de regelgevende blinde vlekken
Populaire artikelen richten zich op lippenstift en concluderen snel dat walvisvet volledig is verdwenen. We merken op dat deze lezing incompleet is. Het document gepubliceerd door The Animal Fund in 2021 identificeert verschillende ingrediënten van cetacee oorsprong die nog steeds door sommige bedrijven worden gebruikt: squalene afkomstig van potvissen, hyaluronaan, chondroïtinesulfaat en ambergris.
Ambergris, een wasachtige substantie geproduceerd in het spijsverteringsstelsel van potvissen, wordt nog steeds gebruikt als geurfixatief in bepaalde high-end segmenten. De handel erin is niet uniform verboden: de legaliteit varieert per nationale jurisdictie.
Het moratorium van 1986 heeft een einde gemaakt aan de grootschalige commerciële walvisjacht, maar verschillende landen blijven walvissen jagen onder verschillende regimes (wetenschappelijk jagen, inheemse levensonderhouds-jacht, reservaten onder moratorium). Noorwegen, Japan, Groenland, de Faeröer en IJsland worden expliciet genoemd door The Animal Fund als potentiële bronnen van walvisingrediënten voor de cosmetische industrie.
Een artikel dat de waarheid over walvisvet in make-up uiteenzet, herinnert eraan dat de Internationale Conventie voor de Regulering van de Walvisjacht dit gebruik al in 1972 voor de ondertekenende landen verbood, lang voordat het algemene moratorium van kracht werd. De nuance is aanzienlijk: dit verbod geldt alleen voor de staten die het hebben geratificeerd.
Synthetisch spermaceti en plantaardige vervangers: wat walvisvet heeft vervangen
Synthetische cetylpalmitaat reproduceert de structuur van natuurlijk spermaceti met een hogere zuiverheid en een veel lagere productiekost. Dit is de verbinding die we in de meeste huidige formuleringen terugvinden wanneer een textuur dicht bij spermaceti wordt gezocht.
Plantaardige alternatieven hebben op verschillende fronten het stokje overgenomen. De markt voor ethische cosmetica heeft zich gestructureerd rond vetten die de functies dekken die historisch door cetacee vetten werden vervuld:
- Jojoba-was, waarvan het profiel in wasesters lijkt op dat van menselijk talg, zorgt voor een gladde textuur en een goede houdbaarheid op de lippen zonder een vette sensatie
- Sheaboter biedt romigheid en emolliente eigenschappen, ter vervanging van de hydraterende kracht die vroeger aan spermaceti werd toegeschreven
- Plantaardig squalene, gewonnen uit olijven of suikerriet, vervangt dierlijk squalene met een identiek moleculair profiel
- Hyaluronzuur geproduceerd door bacteriële fermentatie in het laboratorium vervangt dierlijk hyaluronaan
Deze vervangers zijn geen simpele compromissen. Jojoba-was en plantaardig squalene bieden een vergelijkbare formulatiestabiliteit als de grondstoffen van cetacee oorsprong, met een veel betrouwbaardere traceerbaarheid.
Europese cosmetische regelgeving en ingrediënten van dierlijke oorsprong
In de Europese Unie reguleert de cosmetische verordening strikt de toegestane grondstoffen. Producten afkomstig van soorten die door CITES (de Conventie inzake de internationale handel in bedreigde soorten) worden beschermd, mogen niet legaal in de samenstelling van een cosmetisch product dat op de Europese markt wordt gebracht, worden opgenomen.
Ambergris vormt een bijzonder geval. Wanneer het aangespoeld op een strand wordt verzameld (en niet van een gejaagde dier is verkregen), wordt de juridische status in sommige landen vaag. Enkele ambachtelijke parfumerieën blijven het gebruiken door te verwijzen naar deze “natuurlijke” oorsprong, zonder directe onttrekking.
De echte uitdaging ligt buiten de EU. Sterk groeiende cosmetische markten hebben niet dezelfde regelgevende kaders. Het gebrek aan wereldwijde harmonisatie maakt de circulatie van walvisingrediënten mogelijk in producten die de Europese grenzen niet overschrijden, maar andere regio’s van bevoorrading voorzien.
Vegan labels en certificeringen: een betrouwbare maar gedeeltelijke indicator
Vegan certificeringen (Vegan Society, Leaping Bunny, PETA) garanderen de afwezigheid van ingrediënten van dierlijke oorsprong in het eindproduct. Voor een consument die elk cetacee afgeleide wil vermijden, vertegenwoordigen deze labels de meest directe oplossing.
We raden echter aan om de INCI-lijst te controleren in plaats van alleen op de verpakking te vertrouwen. De term “cetylpalmitaat” op een etiket verwijst in bijna alle gevallen naar de synthetische versie, maar de vermelding alleen is niet voldoende om de oorsprong te onderscheiden.
Cosmetica en walvisvet: het aan de kaak stellen van de hardnekkige mythe
De overtuiging dat onze lippenstiften walvisvet bevatten, is gebaseerd op een feitelijke historische realiteit, die door gebrek aan actualisering in een urban legend is veranderd. Spermaceti was inderdaad een veelvoorkomend cosmetisch ingrediënt gedurende meerdere decennia. Het is een feit dat het uit de westerse industriële formuleringen is verdwenen.
De mythe blijft bestaan om drie identificeerbare redenen:
- De verwarring tussen “dierlijk vet” in de brede zin (talg, lanoline) en specifiek “walvisvet”, die totaal verschillende grondstoffen zijn
- De werkelijke aanhoudendheid van bepaalde ingrediënten van cetacee oorsprong in nichemarkten buiten de landen die het moratorium hebben ondertekend
- De historische ondoorzichtigheid van de lijsten met cosmetische ingrediënten, die pas begon te vervagen met de verplichting tot INCI-nomenclatuur
Op de Europese markt bevat geen enkele lippenstift van een gevestigde merk walvisvet. De tegenovergestelde bewering is desinformatie. Wereldwijd is de situatie minder duidelijk: ingrediënten afgeleid van cetacee circuleren nog steeds in bepaalde segmenten, voornamelijk in de parfumerie die ambergris gebruikt en lokale markten die worden bevoorraad door landen die de jacht voortzetten.
De kwestie is dus niet binair. De mythe is onjuist voor schoonheidsproducten die in Europa en Noord-Amerika worden verkocht. Het behoudt een kern van waarheid voor geografische niches en specifieke ingrediënten die de mediakortsluitingen niet onderscheiden.